Pistlar

Stefán Thors, skipulagsstjóri ríkisins

Ef aðeins er litið til laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 með síðari breytingum er hlutverk Skipulagsstofnunar m.a. að taka ákvarðanir um matsskyldu framkvæmda, um matsáætlanir og um sameiginlegt mat tengdra framkvæmda. Þar við bætist umfangsmesta verkefnið sem eru umsagnir um frummatsskýrslur í vinnslu og kynning og athugun frummatsskýrslna og álit um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda. Eðli málsins samkvæmt eru oft skiptar skoðanir á ákvörðunum stofnunarinnar og eru ákvarðanirnar kæranlegar til umhverfisráðherra. Leyfisveitingar fyrir framkvæmdum þar sem álit Skipulagsstofnunar liggur fyrir eru kæranlegar til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála.

Undanfarin 2-3 ár hefur verið töluvert rætt um mat á umhverfisáhrifum jarðvarmavirkjana annars vegar og sameiginlegt mat tengdra framkvæmda hins vegar. Í báðum tilvikum hefur verið um mjög flókin og vandmeðfarin mál að ræða. Varðandi jarðvarmavirkjanir þá gerir óvissan um jarðhitageyminn það að verkum að illmögulegt er að meta áhrif virkjunar á jarðhitaauðlindina  nema áður hafi verið boraðar rannsóknarholur til að afla upplýsinga. Borun rannsóknarhola er tilkynningarskyld framkvæmd og hefur Skipulagsstofnun, eftir aðstæðum, ýmist komist að þeirri niðurstöðu að borunin þurfi að fara í mat á umhverfisáhrifum eða ekki.

Sigmundur Einarsson, jarðfræðingur hefur að undanförnu skrifað nokkrar áhugaverðar greinar um orkuframkvæmdir á bloggi sínu á eyjan.is. Þessar greinar hafa verið málefnalegar og borið vott um faglega þekkingu á umfjöllunarefninu. Nýlega gerði Sigmundur mat á umhverfisáhrifum framkvæmda við Þeistareyki að umtalsefni. Þar bendir Sigmundur m.a. á að vegna sameiginlegs mats framkvæmda tengdum álveri á Bakka hafi verið lagðar fram til kynningar fimm umfangsmiklar frummatsskýrslur auk viðauka og ekki sé gerlegt almenningi eða frjálsum félagasamtökum að komast yfir að kynna sér öll þau gögn á 6 vikna kynningartíma.  Skipulagsstofnun telur þetta réttmæta ábendingu og hefur talið þetta einn af ókostum sameiginlegs mats og m.a. verið eitt þeirra atriða sem legið hefur til grundvallar þegar stofnunin hefur komist að niðurstöðu um að ekki skuli ráðast í slíka málsmeðferð.

Eftir að umhverfisráðherra úrskurðaði að meta skyldi sameiginlega álver á Bakka, Þeistareykjavirkjun, Kröfluvirkjun II og línulagnir féll það í hlut Skipulagsstofnunar að leiðbeina um hvernig slíkt mat skyldi fara fram, innan lagaramma mats á umhverfisáhrifum, en ekkert er kveðið sérstaklega á um tilhögun sameiginlegs mats í lögunum.  Stofnunin lagði til að hver framkvæmd yrði metin fyrir sig og að auki yrðu metin sameiginleg áhrif framkvæmdanna fjögurra í sérstöku mati. 

Þessi leið var m.a. farin til þess að auðvelda aðgengi að upplýsingum um hverja og eina framkvæmd fyrir sig og gætu þeir sem eingöngu hefðu áhuga á ákveðinni framkvæmd afmarkað lesturinn við hefðbundna frummatsskýrslu og gert við hana athugasemd.  Þeir sem vildu kynna sér málin heildstætt, gætu kynnt sér skýrsluna um sameiginlega matið og þá eftir atvikum kafað dýpra í frummatsskýrslur einstakra framkvæmda.  Hvað varðar kynningartíma tillagna að matsáætlunum og frummatsskýrslna þá er hann bundinn skv. lögum um mat á umhverfisáhrifum og ekkert sérstaklega kveðið á um aðra tilhögun vegna sameiginlegs mats.  Það má samt spyrja hvort umfangið og tímafresturinn skipti öllu máli því þegar tillögur að matsáætlunum framkvæmdanna voru kynntar skiluðu sér ekki inn fleiri athugsemdir við matsáætlanirnar en frummatsskýrslurnar nú, þrátt fyrir að  kynningartími þeirra færi ekki saman og umfang þeirra gagna miklu umfangsminna en vegna frummatsskýrslanna.  Skipulagsstofnun telur það miður hve lítill áhugi virðist vera á að kynna sér tillögur að matsáætlunum þar sem á þeim tímapunkti í matsferlinu er mikilvægt að framkvæmdaraðili fái athugasemdir og ábendingar við það hvernig ætlunin er að leggja mat á umhverfisáhrif framkvæmdanna.

Þá telur Sigmundur það ámælisvert að boraðar hafa verið 5 vinnsluholur við Þeistareyki án þess að fram hafi farið mat á umhverfisáhrifum.

Í pistlinum kemur fram eftirfarandi: „Áður er frummatsskýrslan var lögð fram höfðu verið boraðar fimm vinnsluholur í háhitasvæðið á Þeistareykjum auk einnar rannsóknarholu. Samanlögð afkastageta vinnsluholanna jafngildir gufuþörf einnar 50 MWe vélasamstæðu í virkjuninni fullbúinni, en til samanburðar má nefna að Kröfluvirkjun hefur undanfarin ár framleitt um 60 MWe. Þessar fimm vinnsluholur hafa allar verið boraðar án þess að fram færi mat á umhverfisáhrifum. Þetta eru ámælisverð vinnubrögð og algerlega fráleitt að stjórnvöld skuli hafa samþykkt umtalsverðar framkvæmdir á svæðinu undanfarin ár án slíks mats eins og lög kveða á um. Hér geta stjórnvöld að mínu viti alls ekki skýlt sér á bak við undanþáguákvæði laga”.

Ennfremur kemur eftirfarandi fram: „Í c-lið 2. tl. í 2. viðauka laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum eru taldar upp þær framkvæmdir sem kynnu að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skal metið í hverju tilviki með tilliti til eðlis, umfangs og staðsetningar hvort þær skuli háðar mati á umhverfisáhrifum. Þar er m.a. talin upp borun á vinnsluholum og rannsóknarholum á háhitasvæðum. Hér er það lagt í hendur Skipulagsstofnunar að meta hvað eru veruleg umhverfisáhrif. En Skipulagsstofnun hefur þó alls ekki frjálsar hendur. Í 2. tl. 1. viðauka sömu laga segir að orkuver með 10 MW uppsett rafafl eða meira skuli ávallt háð mati á umhverfisáhrifum. Þetta er skýrt viðmið fyrir stjórnvöld. Við þetta bætist að í 1. tl. 3. viðauka laganna um mat á umhverfisáhrifum, sem einnig fjallar um matsskyldu framkvæmda, er sérstaklega tekið fram að athuga þurfi eðli framkvæmdar, m.a. með (i) tilliti til stærðar og umfangs framkvæmdar“.

Þá kemur fram: „Af frummatsskýrslunni má ráða að þegar eftir borun þriðju holunnar á Þeistareykjum (ÞG-03) hafi orkuöflun verið orðin meiri en sem nemur 10 MW rafafli. Eftir það óskaði framkvæmdaraðili eftir ákvörðun Skipulagsstofnunar um matskyldu vegna borunar tveggja rannsóknarhola til viðbótar (ÞG-4 og ÞG-5). Skipulagsstofnun taldi framkvæmdirnar ekki líklegar til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldu þær því ekki háðar mati á umhverfisáhrifum.“..... „Nú þegar hafa Þeistareykir ehf. aflað fimmfalt meiri orku en þarf fyrir 10 MW raforkuver sem þó er er ávallt háð umhverfismati. Það er deginum ljósara að stjórnvöld hafa algerlega misst sjónar á markmiðum laganna um mat á umhverfisáhrifum. Þetta á bæði við um Skipulagsstofnun og umhverfisráðuneyti, sem með vægast sagt frjálslegri túlkun sinn á lögum og reglum, hafa ákveðið að umfangsmiklar boranir skuli ekki háðar mati á umhverfisáhrifum“..... „Þær boranir sem nú þegar hafa farið fram á Þeistareykjum, með tilheyrandi raski á jarðhitasvæðinu, að ekki sé minnst á skemmdir eftir efnistöku í vesturhlíðum Bæjarfjalls, hafa valdið því að svæðið getur ekki orðið samt um langa framtíð. Með því að undanskilja þessar framkvæmdir mati á umhverfisáhrifum hefur Skipulagsstofnun snúið á haus markmiðsákvæðum laga nr.106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Merking hugtaksins umtalsverð umhverfisáhrif hefur aldrei verið fyllilega ljós en stjórnvöld telja greinilega að á jarðhitasvæðum merki þetta ekki minna en fimm vinnsluholur og orkuöflun sem nemur um 50 MW af rafafli“...

Skipulagsstofnun  hefur 4 sinnum borist tilkynning um borun rannsóknaholu/hola á Þeistareykjasvæðinu skv. 6. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum og tölulið 2 ci í 2. viðauka sömu laga.  Í ágúst 2001 tók Skipulagsstofnun ákvörðun um að borun einnar rannsóknaholu sem kallaði jafnframt á  endurbætur á vegslóða, lagningu um 200 m vegar að borstæði og 5000 m³ efnistöku væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Að sömu niðurstöðu komst stofnunin í ákvörðun í ágúst 2008 um gerð tveggja 3.000 m² borplana og borun tveggja rannsóknahola ásamt styrkingu vegslóða. Þá var það ennfremur niðurstaða Skipulagsstofnunar í ákvörðun í maí 2007 að borun tveggja 2000-2500 m djúpra rannsóknahola með því að stækka fyrirliggjandi borteiga væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum.  Loksins  komst Skipulagsstofnun að sömu niðurstöðu um stækkun núverandi borteigs ÞG-03 undir Ketilfjalli, sem er um 5200 m² að flatarmáli, um 660 m² og borun einnar rannsóknaholu þar. 

Í öllum ofangreindum tilfellum var það niðurstaða Skipulagsstofnunar að í ljósi viðmiða í 3. viðauka laga um mat á umhverfisáhrifum sem lúta að umfangi, staðsetningu og eðli framkvæmda og sem stofnuninni ber að líta til þegar tekin er ákvörðun um matsskyldu framkvæmda  eins og Sigmundur bendir á og með hliðsjón af rökstuðningi úr umsögnum lögbundinna umsagnaraðila að hver og ein þessara framkvæmda væri ekki líkleg til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Stofnunin vill benda á að samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum eru umtalsverð umhverfisáhrif skilgreind sem veruleg óafturkræf umhverfisáhrif eða veruleg spjöll á umhverfinu sem ekki er hægt að fyrirbyggja eða bæta með mótvægisaðgerðum. Þegar litið er til umfangs og eðlis framkvæmda við borun einnar rannsóknaholu eða tveggja rannsóknahola og um leið umhverfisáhrifa af slíkum framkvæmdum er ljóst að áhrifin felast fyrst og fremst í raski vegna gerðar borstæðis, hugsanlegri veglagningu og efnistöku og tímabundnum áhrifum á meðan að verið er að bora holurnar og láta þær blása og þá einnig vegna hugsanlegra áhrifa affallsvatns og gufu á gróður og lífríki og áhrifa á ferðamenn vegna hávaða. Í þeim tilfellum sem getið er um hér að framan taldi Skipulagsstofnun ljóst að í hverju tilfelli fyrir sig væri umfang og eðli viðkomandi framkvæmdar ekki þess eðlis að áhrifin væru líkleg til þess að verða umtalsverð samkvæmt fyrrnefndri skilgreiningu á umtalsverðum umhverfisáhrifum.

Skipulagsstofnun vill benda á að í hverju ofangreindu tilfelli  var verið að taka afstöðu til og leggja mat á umhverfisáhrif af rannsóknaholum á skilgreindum borstæðum en ekki af hugsanlegri orkunýtingu á svæðinu með tilheyrandi mannvirkjum.  Þó að viðkomandi rannsóknaholur kunni að nýtast sem vinnsluholur ef til orkuvinnslu kemur þá er ljóst að slíkri vinnslu fylgir mun umfangsmeiri mannvirkjagerð,  s.s. stöðvarhús, kæliturnar, skiljustöðvar, lagnir, vegir og talsverð efnistaka. Umhverfisáhrif af  orkunýtingu eru allt annars eðlis og mun neikvæðari á marga umhverfisþætti en vegna framkvæmda við rannsóknaboranir, þ.á. m. áhrif á jarðhitann sem auðlind og hugsanleg mengunaráhrif skiljuvatns á grunnvatn. Því eru framkvæmdir,  þar sem gert er ráð fyrir að orkunýting verði sem samsvarar 10 MW uppsettu rafafli eða meira, ávallt háðar mati  á umhverfisáhrifum sbr. 2. tl. 1. viðauka  laga um mat á umhverfisáhrifum. Eins og lög um mat á umhverfisáhrifum gera ráð  fyrir eru framkvæmdir við virkjun á Þeistareykjum, sem fela í sér orkuvinnslu sem samsvarar allt að 200 MW,  nú í ferli mats á umhverfisáhrifum. 

Í grein sinni 15. Júlí sl. átelur Sigmundur vinnubrögð Skipulagsstofnunar og spyr að lokum hvort verið geti að starfsfólk stofnunarinnar hafi misskilið hlutverk sitt svona hrapalega.

Starfsfólk Skipulagsstofnunar hefur góða menntun og mikla reynslu og leggur sig fram við að undirbúa faglega vel rökstudda niðurstöðu og ákvörðun í öllum málum. Niðurstöðurnar falla ósjaldan í grýttan farveg, ef ekki hjá fólki sem er umhugað um náttúruvernd þá hjá framkvæmdaraðilum. Af þeim ástæðum er stofnunin og starfsfólk hennar oft gagnrýnt. Sú gagnrýni er eðlileg og hana skiljum við. Því er hins vegar mótmælt að starfsfólk Skipulagsstofnunar hafi misskilið hlutverk sitt.