AÐ MÓTA BYGGÐ - lýsing

Skipulagsstofnun stóð á árinu 2008 staðið fyrir ýmsum ráðstefnum og málstofum um skipulagsmál, byggingarmál og umhverfismál með það að markmiði að stuðla að aukinni umræðu og umfjöllun um þessi málefni. Skipulagsstofnun telur að stöðuga umræðu þurfi til að huga að gæðum hins byggða umhverfis og mun stofnunin stuðla að því með ráðstefnu ,,AÐ MÓTA BYGGÐ'' sem haldin verður 30. apríl 2009.

Samkvæmt athugun vinnuhóps á vegum norrænu ráðherranefndarinnar eru gæði umhverfis mikilvæg fyrir velgengni borga og bæja og sem aðdráttarafl á íbúa og fyrirtæki. Á undanförnum árum hefur verið mikil og hröð uppbygging hérlendis, en skiptar skoðanir eru um hvort sú uppbygging hafi aukið gæði byggðar eða hafi jákvæð áhrif til lengri tíma litið. Í því tómarúmi, sem nú er að skapast í kjölfar áfalla í efnahagsmálum þjóðarinnar, er mikilvægt að nýta það ráðrúm sem nú gefst til að fara yfir í hverju gæði byggðar felast og hvernig hægt er að nálgast það viðfangsefni með öðrum hætti en gert hefur verið að undanförnu.

Við undirbúning ráðstefnunnar, kallaði Skipulagsstofnun til samstarfs fulltrúa sérfræðinga úr röðum háskólanna og fagfélaganna. Niðurstaða samstarfshópsins var sú, að samræðurnar sem tengjast undirbúningsferlinu séu ekki síður mikilvægar en sjálf ráðstefnan. Í því ljósi hefur Skipulagsstofnun ákveðið að halda nokkrar málstofur með þátttöku tiltekinna hópa.

Málstofurnar ,,AÐ MÓTA BYGGÐ'' eru fimm talsins og helgaðar umræðum um stöðuna í dag, sjálfbæra þróun, framtíðarsýn og leiðir til úrbóta.

Þátttakendur í málstofunum koma víða að. Í fyrstu málstofunni komu námsmenn og ungt fólk hugmyndum sínum á framfæri, í annarri málstofu tóku þátt íbúa- og félagasamtök, í þeirri þriðju verktakar og fjárfestar, í fjórðu málstofu arkitektar og skipulagsráðgjafar og loks stjórnmálamenn í fimmtu og síðustu málstofunni. Skipulagsstofnun sér um að bjóða einstaklingum til málstofu að fengnum tilnefningum frá samstarfshópnum.

Tilgangur málstofanna er að fá fram sjónarmið þessarra mismunandi hópa, sem allir gegna mikilvægu hlutverki í mótun byggðar.

Yfirlit með helstu hugmyndum og niðurstöðum hverrar málstofu má nálgast neðar á þessa síðu. Þeir sem vilja koma eigin framlagi eða hugmyndum til skila er velkomið að senda tölvupóst til Skipulagsstofnunar á hlynur@skipulag.is og verður framlagið þá birt á heimasíðunni. Heildarafrakstur málstofanna og niðurstöður verða svo kynntar á sjálfri ráðstefnunni vorið 2009.

_______________________________________________________________________________________________________________________________

Fimmta málstofa 23. Mars 2009 – kjörnir fulltrúar sveitarfélaga
Í málstofunni var mótun byggðar aðallega rædd út frá tveimur meginatriðum: 1) helstu úrlausnarefni eða vandamál við mótun byggðar og 2) hvort gera þurfi breytingar á stjórnsýslunni til að ná fram auknum gæðum við mótun byggðar og þá hverjar. Við fyrstu spurningu var nefnd samræming og málamiðlanir ólíkra hagsmuna. Skipulag þurfi að þjóna þörfum íbúa til framtíðar með skýra stefnu og heildarsýn sem móta þurfi í samráði við almenning. Þannig sé dregið úr óvissu og þörf á tíðum breytingum. Of mikil samkeppni ríki á milli sveitarfélaga höfuðborgarsvæðisins og svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins taki á of mörgum þáttum. Varðandi spurningu nr. 2 var almennt ekki talið að gera þyrfti breytingar á stjórnsýslunni en aðgangur sveitarstjórnarmanna að skipulagsfagfólki væri brýnn, en er misjafn eftir búsetu. Sérfræðingar gætu þó verið mistækir. Of mikil skriffinska vegna skipulags leiði til þess að sveitarfélög leggi of mikið traust á ráðgjafa sem þá hafi aftur of mikil áhrif á stefnumótun sveitarfélagsins. Nefnt var að vald einstaka sveitarfélags væri of mikið, sér í lagi þegar um stórtækar og afgerandi framkvæmdir væri að ræða sem hvorki þyrfti að bera undir aðliggjandi sveitarfélög né landið í heild. Þar gæti landsskipulag hjálpað, en meiri festa mundi nást með því. Samantekt málstofunnar má lesa hér: Samantekt 5. málstofa

_______________________________________________________________________________________________________________________________

Fjórða málstofa 4. mars 2009 - skipulagsráðgjafar og aðrir sem koma að skipulagsgerð

Í fjórðu málstofu tóku þátt fulltrúar ýmissa ráðgjafafyrirtækja á sviði byggðamótunar ásamt fulltrúum skipulagssviða sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, alls 27 manns ásamt aðila sem gerði grein fyrir sjónarmiðum úr fjórðu málstofu. Rætt var um að heildarsýn og langtímasýn skorti í skipulagmálum, samfélagsímynd væri brotin og raunsæi skorti í áætlunum og fjárfestingum. Rannsóknir og þekkingu skorti á nauðsynlegu samspili umferðar, samgöngumannvirkja og byggðar og brúa þyfti bil á milli fræða og hagnýtingar. Ráðgjafar yrðu að hafa kjark og hugsjónir til að koma faglegum sjónarmiðum á framfæri. Auka þyrfti skilning almennings og stjórnmálamanna á skipulagi. Þétta þyrfti byggð og leggja áherslu á gæði umfram magn með því að byggja inn rétta hvata. Hugsanlega væri eitt skipulagsyfirvald á suðvesturhorninu til bóta. Blönduð, lágvaxin byggð með góðum almenningssamgöngum yrði merki um góða framtíðarsýn, Reykjavík bæri menningu okkar grátlegt vitni. Að lokum voru nefnd dæmi um hvar vel hefur tekist í mótun byggðar og af hverju. Samantekt málstofunnar má lesa hér: Samantekt 4. málstofu - skipulagsráðgjafar og tengdir aðilar
_______________________________________________________________________________________________________________________________

Þriðja málstofa 10. febrúar - verktakar og fjárfestar

Í þriðju málstofu tóku þátt fulltrúar verktaka og fjárfesta frá 11 fyrirækjum ásamt aðila frá Torfusamtökunum sem gerði grein fyrir fram komnum sjónarmiðum frá annarri málstofu. Fram komu ríkjandi viðhorf um þörf fyrir festu í skipulagsmálum en skortur þar á gerði áætlanagerð erfiða sem og arðsemismat. Sumir töldu ístöðulitla stjórnmálamenn vera orsök festuleysis, svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins virkaði ekki sem skyldi og samræmi í skipulagsáætlunum sveitarfélaga væri ekki nægt. Margir telji skipulagsáætlanir vera útópíska drauma þar sem mikilfenglegar áætlanir væru unnar á uppgangstímum. Rammaskipulag var talið geta gefið af sér betri heildarsýn og auðveldað samskipti svetiarfélaga og landeigenda. Vildu þátttakendur m.a. að skipulag væri betur tengt lýðfræðilegum greiningum og hagrænum þáttum sjálfbærrar þróunar. Búast mætti við kröfum um ferðamöguleika um Reykjavíkurborg án einkabíls. Samantekt málstofunnar má lesa hér: Samantek 3. málstofu - verktakar og fjárfestar
_______________________________________________________________________________________________________________________________

Önnur málstofa 13. janúar 2008 - íbúa- og félagasamtök

Í annarri málstofu tóku þátt ýmis íbúa- og félagasamtök. Þátttakendur voru 21 talsins og voru allir af höfuðborgarsvæðinu þannig að umræðan snerist að miklu leyti um aðstæður og þróun þar. Áður en umræður hófust greindi Einar Hlér Einarsson nemi í Listaháskóla Íslands sem tók þátt í fyrstu málstofunni frá helstu atriðum sem komu fram í umræðum unga fólksins.

Þó nokkuð var rætt um byggðarmynstur. Almennt virtist sjónarmiðið það að byggð væri of dreifð og að hún þyrfti að vera það þétt að unnt væri að reka skilvirkar almenningssamgöngur. Bent var á að þétt byggð þarf ekki að þýða háhýsabyggð heldur væri hægt að byggja þétta lágreista byggð. Fram kom gagnrýni á að við þéttingu byggðar hingað til hefði aðeins verið litið til eldri hverfa, sem nú þegar væru þéttust, en ekki til möguleika á að þétta úthverfi. Gagnrýnt var að verðmæti hafi verið eyðilögð í nafni þéttingar. Lögð var áhersla á að sögulegt samhengi byggðar væri skilgreint sem menningarlegt og efnislegt verðmæti.

Nokkrar áhyggjur af breytingum á landslagi á höfuðborgarsvæðinu komu fram og að ekki væri tekið nægjanlegt tillit til náttúru og landslags við mótun byggðar. Gæta þyrfti betur að því að byggingar féllu inn í umhverfið og að náttúrulegt landslag fengi notið sín, s.s. steinar, móar, hólar, klettar og klappir. Jarðvegsmanir væru að verða aðal landslagseinkennið víða en til þeirra þyrfti að vanda. Á það var bent að stór hluti grænna svæða í Reykjavík eru ekki útivistarsvæði heldur nokkurs konar „spássíur” eða afgangsstærðir sem illa nýtast. Setja þurfi fram markmið fyrir grænu svæðin þannig að skýrt sé hvert hlutverk þeirra er. Talið var mikilvægt að byggð nálægt ströndu væri ekki hærri en 3 hæðir. Einnig var bent á að háhýsi magna vind og að dýrmætt er að sjá til sjávar og fjalla. Þá voru skemmur á víðavangi og í fjallshlíðum ekki taldar til fyrirmyndar.

Þættir sem falla undir lýðheilsu voru nokkuð oft tilgreindir, til dæmis hvað varðar samgöngur, græn svæði, þjónustu í hverfum og aðgengismál.

Umferðar- og samgöngumál voru þátttakendum mjög hugleikinn og margt kom fram varðandi almenningssamgöngur, „heilbrigða” samgöngumáta eins og hjólreiðar og göngur, stofnbrautakerfið og samgöngustefnu. Bent var á að aukin umferð væri ekki náttúrulögmál og líklegt væri að bíll yrði munaður í framtíðinni. Eins bæri að taka tillit til loftslagsmála og hags komandi kynslóða hvað þau varðar. Víða erlendis hafi verið þrengt að umferð með ýmsum hætti og almenningssamgöngur styrktar með þeim árangri að dregið hafi úr umferð. Lausnin hér lægi bæði í þéttingu byggðar, stefnu um bílastæði og betri almenningssamgöngum.

Fjallað var um atriðið varðandi stjórnsýslu og lýðræði. Gagnrýnt var að heildarsýn skorti á skipulag höfuðborgarsvæðisins alls. Hentistefna og stjórnlaus uppbygging hafi ríkt að mörgu leyti. Mikil áhrif verktaka og hagsmunatengsl þeirra við stjórnmálamenn voru talin vandamál og kallað var eftir að hagsmunir heildarinnar væru látnir ráða frekar en ávöxtunarkrafa einstakra verktaka. Ástæða væri til að gera verklagsreglur um samskipti við verktaka og rjúfa tengsl stjórnmála og framkvæmdaaðila.

Skortur var talinn á samráði og samvinnu við íbúa og á vitrænum og rökrænum umræðum. Lítið mark væri tekið á lögmætum athugasemdum íbúa þeirra við skipulagsgerð. Kvartað var undan skorti á rökstuðningi sveitarfélaga fyrir afgreiðslum sínum. Einnig væri misbrestur á því að deiliskipulag væri virt og kynning þess væri samkvæmt reglum. Talin var þörf á meira gagnsæi í kerfinu t.d. að því leyti að allar athugasemdir við skipulagstillögu væru aðgengilegar.Talin var þörf fyrir umboðsmann íbúa til að tryggja réttaröryggi á öllum stigum skipulagsferlisins, þar sem eftirlitsstofnanir virðist túlka lög og reglugerðir sveitarstjórnum í vil frekar en almenningi. Til úrbóta var lagt til að veraldarvefurinn væri nýttur meira við skipulagsgerð, bæði fyrir hugmyndabanka og til að setja fram skiplagsgögn og athugasemdir við þau. Kallað var eftir að auglýsingar væru á mannamáli og að þrívíddarmyndir væru nýttar til að myndgera tillögur.

Nokkur atriði sem varða lög og reglur voru nefnd og vörðuðu þau einkum atriði sem snúa að samráði við íbúa. Kallað var eftir skýrari ákvæðum laga um samráðs- og kynningarferli bæði hvað varðar aðal- og deiliskipulag. Fram kom að almennt þyrfti að styrkja ákvæði laga um náttúru- og minjavernd. Nokkur hugtök í lögum og reglugerðum voru talin óskýr, s.s. eldri byggð og grennd, og þau þyrfti að skilgreina nánar. Einnig þyrfti að gera skýrari greinarmun á minniháttar og meiriháttar skipulagsbreytingum í gróinni byggð.

Tilgreind voru nokkur atriði sem snúa að vinnubrögðum við skipulagsgerð og mat á umhverfisáhrifum. Nokkuð þótti skorta á samræmi milli greinargerðar og uppdrátta annars vegar og skipulags og framkvæmda hins vegar. Einnig var gagnrýnt að í skýrslum um mat á umhverfisáhrifum framkvæmda/áætlana drægju skýrsluhöfundar úr neikvæðum umhverfisáhrifum eins og kostur væri. Talið var mikilvægt að skipulag væri unnið af löggiltum skipulagsfræðingum eða öðrum með menntun á svið skipulags. Sú framtíðarsýn var sett fram að eftir áratug eða tvo hefði heildræn endurmenntun fagstétta átt sér stað, að hluta vegna þess að fólk með ferska menntun bætist við. Tilfinnanlegur skortur var talinn á landsskipulagi og svæðisskipulagi.
Samantekt umræðu á málstofu með íbúa- og félagasamtökum má lesa hér: Málstofur Skipulagsstofnunar um mótun byggðar

_______________________________________________________________________________________________________________________________

Fyrsta málstofa 20. nóvember 2008 - námsmenn og ungt fólk

Fyrsta málstofa Skipulagsstofnunar var haldin 20. nóvember 2008 með þátttöku ungs fólks. Þátttakendur
voru 19, flestir á þrítugsaldri.

Þátttakendur komu sjónarmiðum sínum á framfæri með því að skrifa þau á miða sem umræðustjórinn las síðan upp og í frjálsum umræðum sem spunnust út frá því sem fram kom á miðunum.

Til hliðsjónar var veggspjald með lista yfir ýmis hugtök sem tengjast mótun byggðar og gátu þátttakendur stuðst við hann þegar þeir fóru í huganum yfir umræðuefnið.

Samantekt
Hér á eftir verða dregin fram þau sjónarmið sem fram komu. Eðlilega komu sum sjónarmið oftar en einu sinni fram en á hinn bóginn er reynt að gera grein fyrir því hvaða sjónarmið fengu mestar undirtektir.

Byggðarmynstur
Í umræðunni var margoft komið að þéttingu byggðar. Þótt svo virtist sem flestir þátttakendur væru almennt á þeirri skoðun að þétta beri byggð vöruðu einnig margir við ókostum sem því gætu fylgt, svo sem aukin umferð og háhýsabyggð, auk þess sem bent var á að dreifðari byggð þyrfti einnig að vera til sem búsetuvalkostur. Rök þátttakenda fyrir þéttari byggð voru einkum á þá leið að þannig myndu fjarlægðir styttast, auðveldara væri að bjóða upp á vistvæna samgöngumáta og mannlíf aukast.

Þátttakendur höfðu jafnframt mikinn áhuga á því að auka blöndun og fjölbreytni byggðar. Fundið var að því að sum hverfi væru svefnhverfi. Bjóða þyrfti upp á fjölbreytilegar húsagerðir, græn svæði inn á milli, ýmsa starfsemi, félagslega blöndun og nærþjónustu. Æskilegt væri að í hverfum væri öflugur kjarni þar sem saman kæmi þjónusta og almenningssamgöngur. Nefnt var að endurreisa þyrfti kaupmanninn á horninu og bjóða upp á samverustaði í hverfum.

Hvað húsagerðir varðar komu fram ábendingar um að háhýsi væru óheppileg m.a. vegna þess að þau valdi vindstrengjum og samrýmdust stundum illa nálægri byggð og landslagi. Almennt væri byggð í nýrri hverfum of einsleit og gæfi lítið skjól fyrir veðri og vindum.

Nokkur umræða varð um miðborg Reykjavíkur. Þar þótti flestum að gamalli byggingararfleifð væri ekki nægur sómi sýndur og styrkja bæri þá sértöðu miðbæjarins. Tengsl við höfnina og iðnsöguna hafi rofnað og væri missir af því. Viðhald gamalla húsa væri takmarkað og of mikið hefði verið rifið. Heildarstefnu vanti í húsvernd og að framfylgja henni. Gera mætti framhliðar í gömlum stíl en hafa nútímaleg hús þar á bak við. Aðrir vöruðu við því að gera eftirlíkingar af gömlum húsum. Mörg og fjölbreytt lítil rými milli húsa í miðbænum, s.s húsasund og skúmaskot geri hann áhugaverðan og þeim ætti að viðhalda og fjölga. Bent var á að háhýsi í miðborginni slíti tengsl borgarinnar við hafið og var jafnvel stungið upp á því að rífa Skuggahverfið. Holuna umhverfis tónlistarhúsið mætti einfaldlega fylla af sjó, fegra Lækjartorg og opna lækinn aftur. Ábendingar komu fram um að með byggð í Vatnsmýri mætti búa til nýjan N-S ás í miðbæinn og þar mætti koma listaháskólanum fyrir.

Almenningsrými
Fram komu ábendingar um það að almenningsrými væru oft illa nýtt enda væri þar lítið við að vera. Betri nýting fengist ef á slíkum svæðum væru útimarkaðir, leikvellir, skautasvell, kaffihús, útigrill og fleira þess háttar. Græn svæði voru ýmist talin of mörg eða of fá en flestar ábendingar voru í þá átt að þau mættu vera fleiri, smærri og með meiri afþreyingu því þannig yrðu þau meira notuð. Sérstök nefnd gæti lagt á ráðin um þetta. Ílöng græn svæði geti verið áhugaverðar ferðaleiðir um borgina og fram kom að bara það að vita af grænum svæðum og geta horft á þau væri eftirsóknarvert.

Samgöngur
Þátttakendur virtust sammála um það að almenningssamgöngur ættu að fá aukið vægi. Eins og áður kom fram töldu margir að þétting byggðar væri nauðsynleg forsenda þess. Sumir töldu að erfitt væri að nýta sér þjónustu strætó og göngu- og hjólastíga, en í hópnum voru þátttakendur sem nota þessa samgöngumáta nánast eingöngu og þeir töldu vandræðalaust að nýta þá. Öðrum fannst það fara eftir því hvar maður byggi. Lykilatriði væri að prófa og kynna sér vel leiðakerfi strætó og stígakerfi. Fram kom ósk um gjaldfrjálsan strætó, sem yrði til þess að bæta samgöngur.

Bent var á að þrátt fyrir miklar umferðaræðar sem slíta byggðina sundur, eru umferðartafir. Hraði mikill og skipulag miðað við þarfir bílsins. Gegn draumi um bíllausa borg komu ábendingar um að slíkt væri ekki raunhæft. Meðal lausna sem nefndar voru má nefna fjölgun göngu- og hjólastíga, helst upphitaðra og að setja umferðaræðar í stokk til þess að nýta mætti betur land. Ekki voru þó allir hrifnir af stokkum og bentu á að þótt umferðarteppur væru slæmar almennt, væri enn verra að vera í umferðateppu neðanjarðar auk þess sem upplifun af umhverfi borgarinnar tapaðist. Aðrar lausnir sem þátttakendur nefndu snerust um rafdrifið lestarkerfi og bíla með umhverfisvænum orkugjöfum. Jafnvel mætti sleppa Sundabraut til að fjármagna lestarkerfi. Ástæðulaust væri fyrir fyrirtæki að bjóða þeim starfsmönnum sem næst búa upp á ókeypis bílastæði. Fram kom að áhugi á hjólreiðum er að aukast. Svifryk var nefnt sem eitt af vandamálunum sem fylgja bílaumferð. Þá var vakin athygli á því að vegtengingar að og frá Reykjavík væru hættulega fáar.

Landsbyggðin og tengsl við hana
Nokkrar óskir komu fram um að landsbyggðin næði að eflast og dafna í góðu jafnvægi við höfuðborgarsvæðið. Bent var á að fólk gæti haft tvöfalda búsetu, bæði í þéttri borg og í sveitinni. Skiptar skoðanir voru um flugvöllinn í Vatnsmýri. Þótt fleiri virtust áhugasamir um að nýta svæðið undir byggð komu fram sterk andmæli þeirra sem töldu flugvöllinn mjög mikilvæga tengingu við landsbyggðina.

Stjórnsýsla og almenn umfjöllun
Þátttakendur fundu margt athugavert við það hvernig ráðskast er með skipulagsmál og hverjir það gera. Mesta gagnrýni fengu stjórnmálamenn og voru margir þeirrar skoðunar að þeir hlusti of mikið á fégráðuga verktaka en aftur á móti of lítið á fagfólk og íbúa. Þeir nýti sér ekki skipulag nægilega markvisst sem stjórntæki. Þeir sem lengst vildu ganga sáu fyrir sér að málflokkurinn væri tekinn alveg úr höndum stjórnmálamanna og í hendur fagfólks, en á móti því komu ábendingar um að slíkt stangaðist á við grundvallarfyrirkomulag samfélagsins. Almennt virtust þátttakendur þeirrar skoðunar að áhrif almennings og fagfólks mættu vera mun meiri.

Margir töldu að í málflokknum skorti samræmingu og langtímasýn. Samræma þyrfti betur ákvarðanir milli sveitarfélaga, t.d. á höfuðborgarsvæðinu og líka innan bæja og hverfa, t.d. með skýrari reglum. Æskilegt væri að eitt, haldgott skipulag gilti fyrir allt höfuðborgarsvæðið og horft væri áratugi fram í tímann. Bent var á að skipulag Reykjavíkur endurspegli þjóðfélagsástandið undanfarin ár og að ljúka beri þeim verkum sem hafin eru. Samfara auknu íbúalýðræði þyrfti að efla áhuga og þekkingu almennings á skipulagsmálum, t.d. með sjónvarpsþáttum.

Fram komu óskir um að fagurfræði næði betur inn í byggingarlist og skipulag og virkja mætti myndlistarmenn og hugsjónamenn mun meira en gert er. Nýta mætti krepputímann til þess að greina og rannsaka ítarlega ýmsar forsendur og þróun, t.d. varðandi lýðfræði, landnotkun og samgöngur.